RSS
Jul
7
Um síðustu helgi var ég á ráðstefnu Samtaka Kvenlögfræðinga í Evrópu. Þar snæddi ég hádegisverð með ráðstefnugestum frá Finnlandi og Þýskalandi. Um morguninn höfðum við hlustað á erindi Einars Más Guðmundssonar rithöfundar og fjölmennar pallborðsumræður. Þessir ráðstefnugestir gátu ekki orða bundist eftir það sem þær höfðu orðið áskynja í erindi rithöfundarins og í pallborðsumræðunum og lýstu yfir bæði undrun sinni og reiði. Þær sögðust ekki trúa því að Íslendingar ætluðu að kenna öðrum þjóðum eða Evrópusambandinu um það hvernig komið væri á Íslandi og varpa þannig ábyrgðinni á íslenska bankahruninu yfir á aðra. Fyrir þeim var það alveg skírt að Ísland ber ábyrgð á því hvernig komið er á Íslandi. Kváðu Finnarnir þar sérstaklega fast að orði og minntu okkur hinar á hvað Finnland hefði gengið í gegnum á síðasta áratug. Aldrei hvarflaði það að þeim að varpa ábyrgðinni á finnsku bankakreppunni yfir á aðra. Í dag er Finnland það land þar sem hættan á þjóðargjaldþroti er talin vera minnst.
Í mínum huga er það nokkuð ljóst að Íslendingar almennt bera ábyrgð á því hvernig komið er á Íslandi. Íslendingar bera ekki fjárhagslega ábyrgð á því hvernig fór og því hef ég aldrei viljað taka undir frasann „þetta-er-okkur-öllum-að-kenna“. Nei, en við berum lýðræðislega ábyrgð. Það verður ekki undan því vikist. Við berum lýðræðislega ábyrgð á því að hafa kosið yfir okkur stjórnvöld sem hafa farið kæruleysislega með þá ábyrgð sem þeim var falin, þ.e. að standa vörð um hagsmuni almennings í landinu. Eins og Silja Bára rifjar til dæmis upp í bloggi sínu í gær þar sem hún vísar í skýrslu þeirra Jóns Daníelssonar og Gylfa Zoega þá brugðust þeir eftirlitsaðilar sem höfðu mestar upplýsingar um bankana, þ.e. íslenskir eftirlitsaðilar og því sé nær að tala um eftirlitsbrest fremur en reglubrest.
Við Íslendingar almennt höfum hins vegar farið kæruleysislega með lýðræðislega ábyrgð okkar og okkur hefur ekki tekist að sinna því hlutverki okkar að veita valdhöfum nægilegt aðhald. Það hefur nú haft þessar skelfilegu fjárhagslegu afleiðingar fyrir okkur öll og þjóðina í heild sinni. Hverjir bera hér siðferðilega, pólitíska og/eða lagalega ábyrgð á bankahruninu og IceSave málinu munu rannsóknarnefnd Alþingis og embætti sérstaks saksóknara væntanlega leiða í ljós. Þegar allt kemur til alls ber sérhver atkvæðisbær Íslendingur aftur á móti lýðræðislega ábyrgð á IceSave málinu. Þannig virkar lýðræðið og hér þurfum við að gera umtalsverðar endurbætur til að tryggja betur framgang lýðræðisins.
Ég hef aftur á móti miklar efasemdir um það hvort rétt sé að leysa mál á borð við IceSave í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þegar um milliríkjamál er að ræða getur þjóðaratkvæðagreiðsla í samningamálum sem eru viðskiptalegs eðlis orkað mjög tvímælis. IceSave málið snertir ekki bara samskipti þjóðríkja, heldur felast í afgreiðslu IceSave málsins ákveðin skilaboð til aðila á fjármálamarkaði. Með því að vísa málinu til þjóðaratkvæðis er umboð tekið úr höndum ríkisstjórnar og Alþingis. Það að taka umboð úr höndum réttkjörinna stjórnvalda í miðju samningaferli skapar mikla óvissu fyrir þá aðila sem Ísland á í samskiptum við. Ríkisstjórnum annarra þjóðríkja og aðilum á fjármálamarkaði mun reynast erfitt að treysta Íslandi þar sem stjórnvöld þar hafi ekki óskorðað umboð til að ganga til samninga. Þannig hefur þessi óvissa sömu áhrif og pólitískur óstöðugleiki. Ríkisstjórnir annarra þjóðríkja og aðilar á fjármálamarkaði lesa í pólitískar aðstæður sem geta gefið upplýsingar um pólitískan stöðugleika og áreiðanleika í viðskiptum og þar með sagt eitthvað um hversu fýsilegur kostur það er að fjárfesta á Íslandi. Stjórnskipan sem gerir ráð fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu í málum sem þessum hlýtur að skapa óvissu í alþjóðasamfélaginu um Ísland sem samninga- og viðskiptaland.
Öðru máli gegnir um þjóðaratkvæðagreiðslu í málum sem eru eingöngu málefni þjóðarinnar svo sem eins og fjölmiðlafrumvarpið, þ.e. mál sem snerta ekki aðrar þjóðir, fyrirtæki eða stofnanir í alþjóðasamfélaginu. Sama gildir um aðild að Evrópusambandinu þar sem við erum að ákveða af eða á um það hvort við viljum vera aðilar að sambandinu eða ekki. IceSave er aftur á móti mál sem er bæði viðskiptalegs eðlis og gerist innan samstarfs sem við erum aðilar að nú þegar, þ.e. EES, og samningaferli fer af stað í krafi þess samstarfs.
Stjórnendur bankanna tóku fjárhagslega áhætta sem nú hefur spungið framan í andlit þjóðarinnar. Þetta ber vott um það að áhættustýring bankanna mistókst. Við að leysa úr vandanum stendur ríkisstjórn Íslands nú frammi fyrir afar vandasamri ákvörðun sem felur í sér annars konar áhættustýringu (risk management). Í ákvörðun ríkisstjórnarinnar um IceSave felst bæði pólitísk áhætta og orðsporsáhætta (reputational risk).
Hin pólitíska áhætta snýr einkum að ríkisstjórninni sjálfri. Og þar sem ríkisstjórnir koma og fara gætir áhrifa hinnar pólitísku áhættu sem tekin er í skemmri tíma en þeirra áhrifa sem geta fylgt orðsporsáhættu. Þau áhrif sem fylgja orðsporsáhættu í milliríkjamálum bitna ekki eingöngu á viðkomandi ríkisstjórn. Þau geta bitnað á þjóðinni allri um lengri tíma og lifað lengi í alþjóðasamfélaginu.
Argentínumenn eru nú að súpa seyðið af því að ríkisstjórn þeirra ákvað að borga ekki erlendar skuldir landsins árið 2002. Þau áhrif sem það hefur haft á orðspor Argentínu sem viðskiptalands er nú að koma fram í þvi að Argentína er talin líklegust allra þjóða til að verða gjaldþrota. Ástæðan er m.a. sú að Argentínumenn eiga nú mjög erfitt með að fá lán á alþjóðlegum fjármálamörkuðum til endurfjármögnunar nema á mjög erfiðum kjörum.
Sagan frá Argentínu og Finnlandi segir okkur Íslendingum að ríkisstjórn sem tekur ákvörðun í IceSave málinu á grundvelli skammtímasjónarmiða og setur orðspor þjóðarinnar í hættu er ekki bara að kalla meiri erfiðleika yfir núlifandi kynslóðir heldur einnig að bregðast komandi kynslóðum. Orð Steingríms Thorsteinssonar, „Því feðranna dáðleysi er barnanna böl og bölvun í nútíð er framtíðarkvöl“ mega alls ekki ganga eftir í IceSave málinu.
Vinur er sá er til vamms segir. Mörgum finnst sem frændur okkar á Norðurlöndum hafi brugðist okkur á þessum erfiðu tímum. Ef við höldum rétt á IceSave málinu og sköðum ekki orðspor okkar í alþjóðasamfélaginu, trúi ég því að það eigi eftir að vera gæfa Íslands, hér eftir sem hingað til, að vera í félagsskap hinna norrænu þjóða.
Mar
14
Endurreisn atvinnulífsins kallar á skýra og heildstæða atvinnustefnu á Íslandi. Slíka stefnu hefur vantað á Íslandi um langt árabil. Þá segir það sig sjálft að þekking og reynsla af markvissri stefnumótunarvinnu í þessum málaflokki er lítil. M.ö.o. hin opinbera stjórnsýsla málaflokksins er of veikburða. Þar við bætist að heildstæð atvinnustefna kallar á náið og skipulagt samstarf milli ráðuneyta yfir langan tíma. Slíkt samstarf er afar takmarkað meðan ráðherrastjórnsýsla ríkir og ráðuneyti geta starfað nánast óháð hvert öðru þrátt fyrir að ráðherrar sitji í sömu ríkisstjórn.
Forsvarsmenn sprotafyrirtækja hafa t.d. vakið athygli mína á að stefnumótun vanti, stefnumótun þar sem hugmyndir þeirra geti farið í gegnum samræmda prófun til að kanna markaðsmöguleika og arðsemi. Þá kvarta þeir yfir því að stuðningskerfi fyrir nýsköpun séu ófullnægjandi.
En það var fleira sem kom fram í máli forsvarsmanna sprotafyrirtækja á Íslandi og það er að á Íslandi sé útbreitt ákveðið “mentality”, hugarfar eða viðhorf gagnvart nýsköpun og sprotafyrirtækjum. Þetta viðhorf virðist endurspegla vantrú á þá hugmynd að atvinnuuppbygging sem byggi á nýsköpun, þróun sprotafyrirtækja og frumkvöðlastarfi á þessum vettvangi geti átt sér framtíð á Íslandi .
“Spottið”, skopmynd Gunnars á blaðsíðu 24 í Fréttablaðinu í gær segir nokkuð um slíkt viðhorf gagnvart hugmyndaþróun og sprotafyrirtækjum almennt. Þetta viðhorf birtist þar í einhvers konar háði um frumkvöðulinn sem þar kemur fyrir eins og ”skrítin skrúfa”, letilegur einyrki sem allt í einu hefur látið sér detta í hug að töfra fram einhverja lausn. Þegar horft er á myndina er erfitt í ljósi þess hve umræðan um nýsköpun og sprotafyrirtæki er lítt þroskuð á Íslandi að láta sér detta í hug orðið “atvinnusköpun”, “atvinnutækifæri”, hvað þá að tengja þetta við efnahagslega uppbyggingu og þjóðhagslegan ávinning.
Þvert á móti, svona mynd af frumkvöðlastarfi getur ýtt undir fordóma eða ákveðið hugarfar (mentality) sem er allri nýsköpun, þróun í átt til fjölbreytilegri atvinnuuppbyggingar og þar með endurreisn hins nýja hagkerfis andsnúin. Hvort heldur vanhugsuð eða sett fram af ásetningi þá getur slík mynd sem hér er dregin upp af sprotafyrirtækjum, ljóst eða leynt þjónað þeim hagsmunum í landinu sem tala fyrir hinni hefðbundnu “one-big-size-fits-all” lausninni til að búa til nægilega mörg störf á einu bretti og leysa atvinnuleysið í landinu með einu pennastriki.
Það er aftur á móti mikilvægara nú en nokkru sinni fyrr að við Íslendingar nálgumst nýjar leiðir í atvinnuuppbyggingu með opnum huga. Ímynd Íslands erlendis hefur beðið alvarlegt skipsbrot í kjölfar bankahrunsins. Endurreisnarstarfið í heild sinni mun leggja grunninn að hinni nýju ímynd lands og þjóðar, og það er undir okkur komið hvaða mynd við viljum draga upp af landinu okkar á erlendri grund. Öllum ætti nú að vera ljóst að það fer ekki vel á því að láta viðskiptalífinu einu það eftir að skapa þá ímynd. Hér hafa stjórnvöld fyrir hönd almennings í landinu hlutverki og skyldum að gegna.
Við endurreisn atvinnulífsins í hinu nýja hagkerfi þarf ríkisstjórnin að gegna skipulögðu hlutverki. Hlutverk bankanna sem nú eru í eigu þjóðarinnar og fjárfestingastefna þeirra skipta þar miklu máli. Við endurreisnina þurfa stjórnvöld að horfa til framtíðar og koma sér upp “selective sectoral industrial policy”, þar sem ákveðinni vandlega valinni starfsemi og tilteknum sprotafyrirtækjum er gefið svigrúm til að komast á legg. Menntastefna, atvinnustefna og stefna í umhverfismálum þurfa að haldast hér í hendur.
Þessi leið við endurreisn atvinnulífsins er í ætt við finnsku leiðina sem aftur er hin sama og sú leið sem liggur að baki “asíska undrinu”, - þ.e. hraðri efnahagslegri uppbyggingu Suður-Kóreu, Japans og Taiwan, sem Robert Wade, prófessor í stjórnmálahagfræði fjallar um í bók sinni Governing the Market (1992;2004) . Þessa dagana er mikið er vitnað til þessara rannsókna Roberts Wade nú þegar hagkerfi víða um heim huga að endurreisn atvinnuveganna á nýjum grunni byggðum á hugmyndum um græna hagkerfið, þekkingarhagkerfið og hugmyndum um sjálfbæra þróun við uppbyggingu atvinnulífsins.
Mar
13
Stjórnsýsla ríkisins hefur hvorki haft næga getu til að spyrna við fótum fyrir hrun né virka sem skyldi í kjölfar þess. Nú 5 mánuðum síðar bíða heimilin og fyrirtækin í landinu enn eftir lausnum á sínum brýnasta vanda. Skortinn á viðbragðsflýti innan kerfisins má rekja til aðgerða- og afskiptaleysisstefnu Sjálfstæðisflokksins sem hefur um árabil lamað ákvarðanagetu stjórnsýslunnar. Kjörorðið “báknið burt” fól í sér kerfisbundna atlögu að stjórnsýslu landsins meðan þáttur ráðgjafafyrirtækja á markaði og einstakra sérfræðinga hliðhollum ráðamönnum margfaldaðist. Lokun Þjóðhagsstofnunar er dæmi um aðgerð sem hefur stórlega veikt íslenska stjórnsýslu.
Á meðan fyrirtæki lokast, atvinnulausum fjölgar og gjaldþrota fjölskyldur missa heimili sín, skjóta hugmyndir að lausnum upp kollinum á loforðamarkaði stjórnmálaflokka í aðdraganda kosninga. En þar sem hver flokkur hefur sinn reiknimeistara, virðist umræða um raunhæfar lausnir vera pólitískur leikaraskapur og skylmingar um vafasamar forsendur, réttmæti útreikninga og þar með gæði upplýsinga. Slík umræða er því aðeins blekkingarleikur og málþóf stjórnmálamanna sem kjósa að láta umræðuna snúast um pólitíkina sjálfa en ekki hag heimila og fyrirtækja í landinu.
Núna höfum við ekki efni á slíkum leikaraskap. Við þurfum trúverðug stjórnmál og stjórnmálamenn sem kunna og vilja leggja nótt við dag við raunhæfar lausnir.
Trúverðug pólitík þarf öfluga stjórnsýslu með getu til að framkvæma sjálfstætt mat á aðstæðum byggðu á óháðri greiningu gagna og þar með burði til að veita góðar upplýsingar. Góðar upplýsingar eru súrefið í stjórnsýslunni. Þess vegna þarf þjóðin nýja þjóðhagsstofnun sem heyri beint undir Alþingi. Þannig má efla eftirlitshlutverk þingsins og hefja löngu tímabæran aðskilnað auðvalds og ríkisvalds í þágu almannahagsmuna. Hrun fjármálakerfisins hefur leitt í ljós knýjandi þörf fyrir gagngerar stjórnsýslu- og stjórnkerfisumbætur á Íslandi.
Mar
12
Í gær skrifaði ég pistil á heimasíðu mína um auðlindina sem vex við nýtingu en hverfur ella. Í fyrrakvöld hitti ég hóp ungs fólks úr Félagi ungra jafnaðarmanna sem voru að skipulegga málefnavinnu sína og undirbúa Landsfund Samfylkingarinnar. Eftir að hafa hitt og spjallað við þetta unga fólk, skoðað vel heimasíðu þeirra www.politik.is og séð hvað þetta fólk er að segja og hvernig það hugsar finnst mér eins og ég hafi uppgötvað vel geymdan sjóð sem orðræða útrásartímabilsins og bankahrunið hafa ekki náð að granda. Ef svona fólk byggir Ísland í framtíðinni þarf ég engu að kvíða.
Ég á sjálf engin börn en ég greiði með ánægju skattana mína til að búa vel að börnum annarra og ungu fólki á Íslandi, vegna þess að ég vil búa í siðmenntuðu samfélagi með velupplýstu og duglegu fólki sem lætur sér annt um samfélagið og einstaklingana sem þar eru. Ég væri jafnvel nú á þessum erfiðu tímum tilbúin til að greiða hærri skatta ef það er tryggt að öllum börnum og ungmennum á Íslandi verði tryggð góð menntun og örugg heilbrigðisþjónusta. Þannig yrðu skattarnir mínir fjárfesting í framtíðinni, þolinmótt fé í hlutabréfum samfélagsins sem ekki falla í verði ef séð verður til þess að jöfnuður, frelsi og réttlæti ríki í samfélaginu.
Félagsskapur ungra jafnaðarmanna er gott dæmi um félagslegan auð (social capital) á Íslandi. Hann er dæmi um auðlindina sem bara vex og vex og vex því betur og því meira sem við nýtum hana. Stórkostleg auðlind það.
Mar
11
Tímabil útrásarinnar og þenslunnar einkenndist af umræðu um peninga, fjárhagslega auðsöfnun og ábata. Fræg er sagan sem mótaði orðræðu þessa tímabils, en það er sagan um féið sem lá dautt og í hirðuleysi hér og þar uns því var fenginn hirðir. Þá lifnaði það við, spratt upp, óx, dafnaði, fór að “vinna” og margfaldaðist. Allir vita nú að þetta fé allt er horfið og hirðarnir með. Þetta var öfugmælavísa og tóm blekking.
Ein er sú auðlind sem ekki var mikið til umræðu á þessu tímabili, en það er hinn félagslegi auður (social capital). Ólíkt fjárhagslegum auði almennt (economic capital) sem eyðist þegar af er tekið, þá er þessi auðlind þeirrar náttúru að hún vex við nýtingu en eyðist ef hún liggur ónýtt. Til hins félagslega auðs telst m.a. sameiginlegur menningararfur, sagan og tungumálið og það sem yfirleitt sameinar fólk og hópa. Þessi tegund auðlindar eykst í réttu hlutfalli við þekkingu, næman skilning og aukna vitund um tilvist auðlindarinnar. Með aukinni almennri þekkingu, einkum þekkingu á sviði félags- og hugvísinda eykst enn frekar hinn félagslegi auður í samfélaginu. Þetta eru merkileg vísindi sem eiga erindi við okkur Íslendinga í dag. Hvers vegna?
Jú, það var ólán okkar Íslendinga að stjórnmálamenn okkar, þrátt fyrir allt tal þeirra um þekkingarsamfélagið og mannauðinn í landinu skyldu ekki hafa nýtt þá auðlind sem þekkingin er til að afstýra í tæka tíð hruni íslenska fjármálakerfisins. Það er kvíðvænlegt ef þessi auðlind verður áfram látin liggja ónýtt við endurreisnina. Það yrði beinlínis skelfilegt ef þar við bættist að réttlætiskennd þjóðarinnar yrði miðsboðið í kjölfar efnahagshruns og eignatilfærslna. Hin félagslegi auður er forsenda félagslegrar samstöðu, og þekkingin um það hvað þarf til og hvernig sá auður vex og virkar í samfélaginu er forsenda samfélagslegrar ábyrgðar. Þar er komin undirstaða samfélagssáttmálans (social contract) sem Eva Joly talaði um í Silfri Egils síðastliðinn sunnudag, sáttmála um samfélag sem tryggir jöfnuð, jafnrétti og sameiginlega velferð okkar allra í samfélaginu.
Það góða við bankahrunið er að nú er samfélagsleg vakning á Íslandi og æ fleiri kveða sér hljóðs og taka þátt í gagnrýnnni umræðu um það hvað hér var að gerast í aðdraganda hrunsins. Málfundir, útifundir, borgarafundir, friðsamleg mótmæli og lærðar ráðstefnur um hrunið og ástandið sem hér hefur tekið við eftir hrun er sjálfshjálparmeðferð fólksins í landinu. Hin félagslegi auður blómstra. Auðlindin sem vex við nýtingu en hverfur ella er að vaxa.
Mar
10
Þessi Robert sem á að hafa komið sér út úr húsi hjá íslenskum ráðherra er Robert Wade. Hann hefur síðan 2005 haft uppi varnaðarorð til Íslendinga um að íslenska hagkerfið bæri öll merki þess að ofþensla í hagkerfinu væri í uppsiglingu sem endað gæti með efnahagslegu hruni og hrikalegum afleiðingum fyrir heimilin og fyrirtækin í landinu. Þessi Robert hélt fyrirlestur í boði viðskiptaráðherra í lok ágúst 2007 þar sem hann af ótrúlegri nákvæmi sagði fyrir um horfurnar í heiminu og á Íslandi. Þessi Robert hélt áfram að vara Íslendinga við í viðtölum hjá Sigrúnu Davíðsdóttur í Speglinum á RÚV sem útvarpað var í tveimur þáttum í byrjun janúar 2008. Þessi sami Robert hélt áfram uppi varnaðarorðum í fyrirlestri sínum í Háskóla Íslands í júní 2008. Og aftur þessi sami “naughty professor” frá London hélt áfram að gera íslenskum ráðamönnum gramt í geði með grein sinni í Financial Times 1.júlí 2008 um að skuldadagar íslenska fjármálakerfisins væru í nánd. Daginn eftir að neyðarlögin voru sett í byrjun október 2008 hvatti þessi Robert íslensku ríkisstjórnina til að kalla strax til teymi erlendra rannsóknarendurskoðenda til að fara í gegnum bókhald bankanna og gefa stjórnvöldum sem fyrst skýra mynd af stöðunni. Hinn 12.janúar sl. lýsti þessi sami Robert því yfir í Kastljósþætti sjónvarpsins að ekki væri allt búið enn, að á tímabilinu mars til maí kæmi að öllum líkindum annar skellur.
Allt sem fram hefur komið í varnaðarorðum Roberts Wade hefur nú komið fram. Vaxtarbólan er sprungin , skuldirnar hrynja yfir heimilin og fyrirtækin í landinu eins og sprengjuregn og ríkisstjórnin er fallin. Fjárfestingabankinn Straumur, “the only man still standing” um miðjan janúar á þessu ári þegar Robert varaði við áföllum á útmánuðum féll í gær, 9.mars.
Robert þessi er ekki skyggn svo mikið veit ég. Hann er rétt eins og aðrir sérfræðingar og fræðimenn sem standa af trúmennsku með faglegri sannfæringu sinni, eiga engra annarra hagsmuna að gæta en að miðla valdhöfum og almenningi í ríkjum heims af þekkingu sinni og líta á það sem skyldu sína að upplýsa og vara við ef þeim sýnist hætta vera á ferðum.
Ísland á því láni að fagna að eiga slíka fræðimenn, en íslenskur almenningur hefur búið við það ólán á undanförnum árum að valdhafar þeirra hafa hunsað slíka menn, jafnvel hæðst að þeim og útilokað í umræðunni. Íslenskir fræðimenn sem hafa “komið sér út úr húsi hjá íslenskum ráðherrum” eiga ekki góða daga.
Þegar grein Roberts Wade birtist í Financial Times í júlí síðastliðið sumar var sagt við mig, sem er unnusta Roberts búsett hér á Íslandi: “Robert hefur ekki gert þér neinn greiða með þessari grein.” Þá var sagt við mig það sem stendur í yfirskrift þessa bloggs: “Robert er bara búinn að koma sér út úr húsi hjá ráðherranum.” Ég benti hins vegar á að Robert þessi sem þarf að hafna verkefnum í tugavís, er á eilífum ferðalögum um heiminn með fyrirlestra og fundi og er eftirsóttur viðmælandi á helstu fjölmiðlum og fréttastöðvum heimsins á ekkert undir íslenskum ráðherrum. Það sama á því miður ekki við um íslenska fræðimenn sem vilja starfa á Íslandi.
Mar
9
Í gær var alþjóðlegur baráttudagur kvenna. Þennan dag voru þjóðinni færð tvenn eftirtektarverð og á sinn hátt dramatískt skilaboð sem þó voru óháð deginum sjálfum. Þau voru eftirtektarverð vegna þess að þau boðuðu annars vegar von en hins vegar vonbrigði. Þau voru dramatísk vegna þess að þau komu frá tveimur afburðakonum og snertu líf og störf þessara kvenna.
Boðskapur Evu Joly í Silfri Egils kveikti von í brjóstum margar Íslendinga. Þar kom fram að í heiminum í dag eru aðstæður hagstæðari en nokkru sinni til að rannsaka, sanna sekt eða sakleysi og mæta kröfunni um að réttlætinu verði fullnægt að því er varðar ábyrgðina á íslenska bankahruninu og afleiðingum þess fyrir þjóðina. Að fá notið ráðgjafar þessarar merku konu og þeirra sambanda sem hún hefur á alþjóðavettvangi eftir margra ára reynslu hennar af því að fást við meiriháttar alþjóðleg fjársvikamál verður án efa ómetanlegur stuðningur fyrir okkur Íslendinga.
Fram kom í máli Evu að samfélagssáttmálinn á Íslandi er í hættu ef réttlætinu verður ekki fullnægt. Félagsleg samstaða er fjöregg smáþjóðar sem býr langt frá öðrum þjóðum , smáþjóðar sem þarf að geta boðið borgurum sínum aðstæður og tækifæri eins og þau gerast best hjá nágrannaþjóðum. Félagsleg samstaða er undirstaða velferðarkerfis sem byggir á norrænni fyrirmynd um jöfnuð, öryggi og sameiginlega ábyrgð íbúanna.
Þótt boðskapur Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur hafi ekki komið þeim sem best til þekkja á óvart var hann samt högg. Svo mikið högg að vonbrigði og samúð tóku hugann allan um stund. Hann er óþyrmileg áminning um það að lífið er harður húsbóndi. En þegar heilsan er annars vegar verðum við öll jafnvel hin einstaka baráttukona Ingibjörg Sólrún Gísladóttir að sýna auðmýkt og æðruleysi. Bati og endurhæfing þurfa að hafa sinn gang, sinn hraða, sína framvindu.
Pólitískur ferill Ingibjarga Sólrúnar hefur kennt henni sérstaklega að ekkert kemur af sjálfu sér. Pólitískur ferill hennar einkennist af einstökum baráttuvilja hennar, óttaleysi og trú á sigur að lokum. Þannig verður það vonandi einnig nú að veikindi hennar eru aðeins tímabundin áminning til hennar um að staldra við um stund, ná heilsu sinni aftur og nýta tímann til að öðlast og meðtaka ný og áður óþekkt sjónarhorn á lífið og pólitíkina. Ekkert í pólitískum ferli Ingibjargar Sólrúnar hefur fram til þessa fengist ókeypis eða án baráttu. Lífið er harður skóli.
Mar
8
Í gær var ég á afar áhugaverðum fundi sem Græna Netið boðaði til. Þar var frambjóðendum Samfylkingarinnar í Suðvestur og Reykjavíkurkjördæmum boðið að sitja í panel og svara spurningum viðstaddra um umhverfismál.
Menn virtust hafa nokkrar áhyggjur af því að umhverfismálin væru að falla í skuggann nú þegar stjórnvöld geta lítið annað gert en að leita leiða til að bjarga heimilunum og fyrirtækjunum í landinu í kjölfar bankahrunsins. Fram kom hjá einum frambjóðanda að umhverfismál væru atvinnumál.
Ég tel reyndar að atvinnumál nú og í næstu framtíð verði umhverfismál í þeim skilningi að við sköpun nýrra atvinnutækifæra verði krafan um umhverfisvernd og umhverfisvæna starfsemi háværari og að ný kynslóð alþjóðlegra fjárfesta muni beinlínis gera það að skilyrði.
Þótt einstaka hópar fjárfesta í heiminum vilji ólmir nýta sér aðstæður kreppunnar og fjárfesta í atvinnuuppbyggingu sem oft eru lítt hugsaðar skyndilausnir þá eru hópar alþjóðlegra fjárfesta sem eru að horfa í aðra átt. Hin alþjóðlega kreppa og bankahrun hefur með harkalegum hætti minnt fjárfesta og almenning á hve allt er í heiminum hverfult. Þessi hópur fjárfesta trúir því að leit eftir stöðugleika og varanlegri undirstöðum atvinnulífsins með meiri hægfara uppbyggingu atvinnutækifæra muni einkenna uppbyggingu næstu ára.
Við endurreisn íslenska efnahagkerfisins þarf að leggja áherslu á endursérhæfingu innan atvinnulífsins og vinna nýja og fjölbreyttari markaði erlendis. Við þá endursérhæfingu er vert að hafa í huga þá hugarfarsbreytingu sem er að verða hjá almenningi og á fjármálamörkuðum.
Vandinn er hins vegar sá að á Íslandi hefur ekki verið virk atvinnustefna. Í heimi markaðshyggju hefur atvinnustefna verið litin hornauga - atvinnustefna, stefnumótun, skipulögð áætlanagerð (strategic planning) - er álitin aumur áætlanabúskapur “a la” Ráðstjórnarríki kommúnismans. Þó “strategic planning og strategic management” þyki flott í fyrirtækjum viðskiptalísfins þá hefur það í augum nýfrjálshyggjumanna verið bannorð þegar ríkisstjórn á í hlut. Hvers kyns íhlutun stjórnvalda hefur verið álitin óþarfi og reyndar afleit. Markaðurinn á að sjá um þetta sjálfur. Frumkvæðið á að koma þaðan og hugmyndirnar að vera sjálfsprottnar. Þetta er laissez-faire, stefna afskiptaleysis sem í reynd er stjórnleysi þar sem sá sterkari ber hinn veikari ofurliði. Sá sterkari hér er sá sem býður hæst, er öflugur í krafti fjármagns og getur boðið sýnilegar skyndilausnir. Álver t.d. eru mjög sýnileg og skapa mörg störf á einum og sama staðnum. Þau geta verið pólitískt ódýr lausn sem kostar þó ansi mikið þegar allt er til tekið.
Þetta á sér hliðstæðu í heilbrigðisgeiranum. Þegar stjórnmálamenn eru beðnir um að ræða um heilbrigðiskerfið - þá tala þeir um sjúkrahús. Sjúkrahús eru aðeins hluti kerfisins en sá sýnilegasti og dýrasti. Heilsugæsla var einungis áhugaverð í pólitíkinni meðan menn voru að byggja heilsugæslustöðvar um allt land.
Það að opinbera atvinnustefnu hefur vantað hér á Íslandi gerir það að verkum að tæki til stefnumótunar, þ.e. stjórnsýslan er veikburða. Forsvarsmenn sprotafyrirtækja kvarta t.d. undan því að stefnumótun vanti, stefnumótun þar sem hugmyndir þeirra geti farið í gegnum samræmda prófun til að kanna markaðsmöguleika og arðsemi. Stuðningskerfin, hvort heldur skattaívilnanir eða styrkir, eru ekki sniðin að mismunandi stærð eða stöðu fyrirtækjanna og þróunarstigi hugmyndavinnunnar sem þar fer fram. Þannig sitji lítil sprotafyrirtæki við sama borð og t.d. Háskóli Íslands og sæki í sömu sjóði eftir styrkjum. Nýjar atvinnuskapandi hugmyndir skorti ekki en athygli og úthald stjórnmálamanna hafi vantað.
Margt smátt gerir eitt stórt. Ef til væri yfirlýst atvinnustefna í landinu með skýrum markmiðum yrði auðveldara að sjá fyrir sér margar smærri lausnir sem féllu að stefnunni og þjónuðu markmiðum hennar. En þar sem að stefnuna vantar falla stjórnmálamenn hér í þá gryfju að vinna með aðeins eina lausn í einu og það jafnvel lausnarinnar vegna. Bæði heildarsýn og framtíðarsýn vantar. Þar með hafa stjórnmálamenn tilhneigingu til að halda að þeir eigi að koma með hugmyndirnar og lausnirnar, jafnvel í hinum ótrúlegustu smáatriðum. Þar eru stjórnmálamenn að missa sjónar af hlutverki stjórnmálamannsins og komnir á villigötu enda margir sem reyndar hætta sér ekki út í umræðu um umhverfis- og atvinnumál vegna þess hve tæknilegar og sérhæfðar einstaka lausnir eru.
Stjórnmálamenn eiga ekki að vera að vasast í einstaka lausnum. Þeir eiga að marka atvinnustefnuna og skapa skilyrðin fyrir þróun atvinnutækifæra í ljósi þeirrar stefnu. Atvinnustefnan getur tekið til mismunandi atvinnugreina og mismunandi skilyrði sköpuð til að búa í haginn fyrir vöxt og viðgang greinarinnar til ákveðins tíma. Nálgun af þessu tagi var lykillinn að efnahagslegum uppgangi Taiwan og Suður-Kóreu. Nýfrjálshyggjumenn hafa reyndar haldið því fram að efnahagslegur uppgangur þessara landa hafi verið árangur af þvi að markaðurinn hafi verið gefinn frjáls og að markaðslausnir hafi þar sannað gildi sitt. Þetta er rangt. Það hafa rannsóknir sýnt. Blanda af opinberri atvinnustefnu með tímabundinni skipulagðri áætlanagerð fyrir valdar greinar atvinnulífsins en markaðslausnum fyrir aðrar var það sem skýrði árangur þessara ríkja á sínum tíma. Sem sagt “coherent industrial policy and government strategic planning through and through”.
Endurreisn íslenska efnahagskerfisins er óhugsandi án náinnar samvinnu við alþjóðasamfélagið. Frá því fyrstu merkin um veikleika íslenska fjármálakerfisins sýndu sig hefur umheimurinn fylgst með því hvernig íslenska hagkerfið hrundi til grunna. Umheimurinn mun líka fylgjast með því hvernig litla Ísland (Kanarífuglinn í námunni) mun reisa sig við. Íslensk stjórnvöld eiga að gera tvennt til að nýta sér þessa athygli til framdráttar fyrir endurreisnina:
- Lýsa því yfir að þau ætli að hefja aðildarviðræður um inngöngu í Evrópusambandið. Þessi yfirlýsing mun fá athygli umheimsins, en þessa athygli er alla jafna erfitt að fanga og hún stendur stutt við.
- Um leið og þau lýsa þessu yfir eiga þau að nýta athyglina og lýsa því jafnframt yfir að endurreisnin á Íslandi muni taka mið af því að á Íslandi verði grænt hagkerfi. Þessi yfirlýsing mun senda skilaboð til alþjóðlegra fjárfesta sem í dag halda að sér höndum vegna þess að þeir eru að bíða og sjá hvernig mál þróast í heiminum. Þetta eru fjárfestar sem staðið hafa á hliðarlínu fjárfestingarbólu undangenginna ára, hafa verið varkárir og gagnrýnir á gang mála, líta til lengri tíma og binda núna vonir við græn hagkerfi því þeir trúa því að almenningsálitið muni í kjölfar hrunsins og lánsfjárkreppunnar í heiminum snúast á sveif með náttúrunni. Heildarmat á umhverfisáhrifum atvinnuuppbyggingar muni þá fá mun meira vægi þegar litið er til fjárfestingarkosta.
