Jul

7

IceSave og lýðræðisleg ábyrgð

Filed Under Óflokkað | 2 Comments

Um síðustu helgi var ég á ráðstefnu Samtaka Kvenlögfræðinga í Evrópu. Þar snæddi ég hádegisverð með ráðstefnugestum frá Finnlandi og Þýskalandi. Um morguninn höfðum við hlustað á erindi Einars Más Guðmundssonar rithöfundar og fjölmennar pallborðsumræður. Þessir ráðstefnugestir gátu ekki orða bundist eftir það sem þær höfðu orðið áskynja í erindi rithöfundarins og í pallborðsumræðunum og lýstu yfir bæði undrun sinni og reiði. Þær sögðust ekki trúa því að Íslendingar ætluðu að kenna öðrum þjóðum eða Evrópusambandinu um það hvernig komið væri á Íslandi og varpa þannig ábyrgðinni á íslenska bankahruninu yfir á aðra. Fyrir þeim var það alveg skírt að Ísland ber ábyrgð á því hvernig komið er á Íslandi. Kváðu Finnarnir þar sérstaklega fast að orði og minntu okkur hinar á hvað Finnland hefði gengið í gegnum á síðasta áratug. Aldrei hvarflaði það að þeim að varpa ábyrgðinni á finnsku bankakreppunni yfir á aðra. Í dag er Finnland það land þar sem hættan á þjóðargjaldþroti er talin vera minnst.

Í mínum huga er það nokkuð ljóst að Íslendingar almennt bera ábyrgð á því hvernig komið er á Íslandi. Íslendingar bera ekki fjárhagslega ábyrgð á því hvernig fór og því hef ég aldrei viljað taka undir frasann „þetta-er-okkur-öllum-að-kenna“. Nei, en við berum lýðræðislega ábyrgð. Það verður ekki undan því vikist. Við berum lýðræðislega ábyrgð á því að hafa kosið yfir okkur stjórnvöld sem hafa farið kæruleysislega með þá ábyrgð sem þeim var falin, þ.e. að standa vörð um hagsmuni almennings í landinu. Eins og Silja Bára rifjar til dæmis upp í bloggi sínu í gær þar sem hún vísar í skýrslu þeirra Jóns Daníelssonar og Gylfa Zoega þá brugðust þeir eftirlitsaðilar sem höfðu mestar upplýsingar um bankana, þ.e. íslenskir eftirlitsaðilar og því sé nær að tala um eftirlitsbrest fremur en reglubrest.

Við Íslendingar almennt höfum hins vegar farið kæruleysislega með lýðræðislega ábyrgð okkar og okkur hefur ekki tekist að sinna því hlutverki okkar að veita valdhöfum nægilegt aðhald. Það hefur nú haft þessar skelfilegu fjárhagslegu afleiðingar fyrir okkur öll og þjóðina í heild sinni. Hverjir bera hér siðferðilega, pólitíska og/eða lagalega ábyrgð á bankahruninu og IceSave málinu munu rannsóknarnefnd Alþingis og embætti sérstaks saksóknara væntanlega leiða í ljós. Þegar allt kemur til alls ber sérhver atkvæðisbær Íslendingur aftur á móti lýðræðislega ábyrgð á IceSave málinu. Þannig virkar lýðræðið og hér þurfum við að gera umtalsverðar endurbætur til að tryggja betur framgang lýðræðisins.

Ég hef aftur á móti miklar efasemdir um það hvort rétt sé að leysa mál á borð við IceSave í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þegar um milliríkjamál er að ræða getur þjóðaratkvæðagreiðsla í samningamálum sem eru viðskiptalegs eðlis orkað mjög tvímælis. IceSave málið snertir ekki bara samskipti þjóðríkja, heldur felast í afgreiðslu IceSave málsins ákveðin skilaboð til aðila á fjármálamarkaði. Með því að vísa málinu til þjóðaratkvæðis er umboð tekið úr höndum ríkisstjórnar og Alþingis. Það að taka umboð úr höndum réttkjörinna stjórnvalda í miðju samningaferli skapar mikla óvissu fyrir þá aðila sem Ísland á í samskiptum við. Ríkisstjórnum annarra þjóðríkja og aðilum á fjármálamarkaði mun reynast erfitt að treysta Íslandi þar sem stjórnvöld þar hafi ekki óskorðað umboð til að ganga til samninga. Þannig hefur þessi óvissa sömu áhrif og pólitískur óstöðugleiki. Ríkisstjórnir annarra þjóðríkja og aðilar á fjármálamarkaði lesa í pólitískar aðstæður sem geta gefið upplýsingar um pólitískan stöðugleika og áreiðanleika í viðskiptum og þar með sagt eitthvað um hversu fýsilegur kostur það er að fjárfesta á Íslandi. Stjórnskipan sem gerir ráð fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu í málum sem þessum hlýtur að skapa óvissu í alþjóðasamfélaginu um Ísland sem samninga- og viðskiptaland.

Öðru máli gegnir um þjóðaratkvæðagreiðslu í málum sem eru eingöngu málefni þjóðarinnar svo sem eins og fjölmiðlafrumvarpið, þ.e. mál sem snerta ekki aðrar þjóðir, fyrirtæki eða stofnanir í alþjóðasamfélaginu. Sama gildir um aðild að Evrópusambandinu þar sem við erum að ákveða af eða á um það hvort við viljum vera aðilar að sambandinu eða ekki. IceSave er aftur á móti mál sem er bæði viðskiptalegs eðlis og gerist innan samstarfs sem við erum aðilar að nú þegar, þ.e. EES, og samningaferli fer af stað í krafi þess samstarfs.

Stjórnendur bankanna tóku fjárhagslega áhætta sem nú hefur spungið framan í andlit þjóðarinnar. Þetta ber vott um það að áhættustýring bankanna mistókst. Við að leysa úr vandanum stendur ríkisstjórn Íslands nú frammi fyrir afar vandasamri ákvörðun sem felur í sér annars konar áhættustýringu (risk management). Í ákvörðun ríkisstjórnarinnar um IceSave felst bæði pólitísk áhætta og orðsporsáhætta (reputational risk).

Hin pólitíska áhætta snýr einkum að ríkisstjórninni sjálfri. Og þar sem ríkisstjórnir koma og fara gætir áhrifa hinnar pólitísku áhættu sem tekin er í skemmri tíma en þeirra áhrifa sem geta fylgt orðsporsáhættu. Þau áhrif sem fylgja orðsporsáhættu í milliríkjamálum bitna ekki eingöngu á viðkomandi ríkisstjórn. Þau geta bitnað á þjóðinni allri um lengri tíma og lifað lengi í alþjóðasamfélaginu.

Argentínumenn eru nú að súpa seyðið af því að ríkisstjórn þeirra ákvað að borga ekki erlendar skuldir landsins árið 2002. Þau áhrif sem það hefur haft á orðspor Argentínu sem viðskiptalands er nú að koma fram í þvi að Argentína er talin líklegust allra þjóða til að verða gjaldþrota. Ástæðan er m.a. sú að Argentínumenn eiga nú mjög erfitt með að fá lán á alþjóðlegum fjármálamörkuðum til endurfjármögnunar nema á mjög erfiðum kjörum.

Sagan frá Argentínu og Finnlandi segir okkur Íslendingum að ríkisstjórn sem tekur ákvörðun í IceSave málinu á grundvelli skammtímasjónarmiða og setur orðspor þjóðarinnar í hættu er ekki bara að kalla meiri erfiðleika yfir núlifandi kynslóðir heldur einnig að bregðast komandi kynslóðum. Orð Steingríms Thorsteinssonar, „Því feðranna dáðleysi er barnanna böl og bölvun í nútíð er framtíðarkvöl“ mega alls ekki ganga eftir í IceSave málinu.

Vinur er sá er til vamms segir. Mörgum finnst sem frændur okkar á Norðurlöndum hafi brugðist okkur á þessum erfiðu tímum. Ef við höldum rétt á IceSave málinu og sköðum ekki orðspor okkar í alþjóðasamfélaginu, trúi ég því að það eigi eftir að vera gæfa Íslands, hér eftir sem hingað til, að vera í félagsskap hinna norrænu þjóða.