RSS
Mar
8
Í gær var ég á afar áhugaverðum fundi sem Græna Netið boðaði til. Þar var frambjóðendum Samfylkingarinnar í Suðvestur og Reykjavíkurkjördæmum boðið að sitja í panel og svara spurningum viðstaddra um umhverfismál.
Menn virtust hafa nokkrar áhyggjur af því að umhverfismálin væru að falla í skuggann nú þegar stjórnvöld geta lítið annað gert en að leita leiða til að bjarga heimilunum og fyrirtækjunum í landinu í kjölfar bankahrunsins. Fram kom hjá einum frambjóðanda að umhverfismál væru atvinnumál.
Ég tel reyndar að atvinnumál nú og í næstu framtíð verði umhverfismál í þeim skilningi að við sköpun nýrra atvinnutækifæra verði krafan um umhverfisvernd og umhverfisvæna starfsemi háværari og að ný kynslóð alþjóðlegra fjárfesta muni beinlínis gera það að skilyrði.
Þótt einstaka hópar fjárfesta í heiminum vilji ólmir nýta sér aðstæður kreppunnar og fjárfesta í atvinnuuppbyggingu sem oft eru lítt hugsaðar skyndilausnir þá eru hópar alþjóðlegra fjárfesta sem eru að horfa í aðra átt. Hin alþjóðlega kreppa og bankahrun hefur með harkalegum hætti minnt fjárfesta og almenning á hve allt er í heiminum hverfult. Þessi hópur fjárfesta trúir því að leit eftir stöðugleika og varanlegri undirstöðum atvinnulífsins með meiri hægfara uppbyggingu atvinnutækifæra muni einkenna uppbyggingu næstu ára.
Við endurreisn íslenska efnahagkerfisins þarf að leggja áherslu á endursérhæfingu innan atvinnulífsins og vinna nýja og fjölbreyttari markaði erlendis. Við þá endursérhæfingu er vert að hafa í huga þá hugarfarsbreytingu sem er að verða hjá almenningi og á fjármálamörkuðum.
Vandinn er hins vegar sá að á Íslandi hefur ekki verið virk atvinnustefna. Í heimi markaðshyggju hefur atvinnustefna verið litin hornauga - atvinnustefna, stefnumótun, skipulögð áætlanagerð (strategic planning) - er álitin aumur áætlanabúskapur “a la” Ráðstjórnarríki kommúnismans. Þó “strategic planning og strategic management” þyki flott í fyrirtækjum viðskiptalísfins þá hefur það í augum nýfrjálshyggjumanna verið bannorð þegar ríkisstjórn á í hlut. Hvers kyns íhlutun stjórnvalda hefur verið álitin óþarfi og reyndar afleit. Markaðurinn á að sjá um þetta sjálfur. Frumkvæðið á að koma þaðan og hugmyndirnar að vera sjálfsprottnar. Þetta er laissez-faire, stefna afskiptaleysis sem í reynd er stjórnleysi þar sem sá sterkari ber hinn veikari ofurliði. Sá sterkari hér er sá sem býður hæst, er öflugur í krafti fjármagns og getur boðið sýnilegar skyndilausnir. Álver t.d. eru mjög sýnileg og skapa mörg störf á einum og sama staðnum. Þau geta verið pólitískt ódýr lausn sem kostar þó ansi mikið þegar allt er til tekið.
Þetta á sér hliðstæðu í heilbrigðisgeiranum. Þegar stjórnmálamenn eru beðnir um að ræða um heilbrigðiskerfið - þá tala þeir um sjúkrahús. Sjúkrahús eru aðeins hluti kerfisins en sá sýnilegasti og dýrasti. Heilsugæsla var einungis áhugaverð í pólitíkinni meðan menn voru að byggja heilsugæslustöðvar um allt land.
Það að opinbera atvinnustefnu hefur vantað hér á Íslandi gerir það að verkum að tæki til stefnumótunar, þ.e. stjórnsýslan er veikburða. Forsvarsmenn sprotafyrirtækja kvarta t.d. undan því að stefnumótun vanti, stefnumótun þar sem hugmyndir þeirra geti farið í gegnum samræmda prófun til að kanna markaðsmöguleika og arðsemi. Stuðningskerfin, hvort heldur skattaívilnanir eða styrkir, eru ekki sniðin að mismunandi stærð eða stöðu fyrirtækjanna og þróunarstigi hugmyndavinnunnar sem þar fer fram. Þannig sitji lítil sprotafyrirtæki við sama borð og t.d. Háskóli Íslands og sæki í sömu sjóði eftir styrkjum. Nýjar atvinnuskapandi hugmyndir skorti ekki en athygli og úthald stjórnmálamanna hafi vantað.
Margt smátt gerir eitt stórt. Ef til væri yfirlýst atvinnustefna í landinu með skýrum markmiðum yrði auðveldara að sjá fyrir sér margar smærri lausnir sem féllu að stefnunni og þjónuðu markmiðum hennar. En þar sem að stefnuna vantar falla stjórnmálamenn hér í þá gryfju að vinna með aðeins eina lausn í einu og það jafnvel lausnarinnar vegna. Bæði heildarsýn og framtíðarsýn vantar. Þar með hafa stjórnmálamenn tilhneigingu til að halda að þeir eigi að koma með hugmyndirnar og lausnirnar, jafnvel í hinum ótrúlegustu smáatriðum. Þar eru stjórnmálamenn að missa sjónar af hlutverki stjórnmálamannsins og komnir á villigötu enda margir sem reyndar hætta sér ekki út í umræðu um umhverfis- og atvinnumál vegna þess hve tæknilegar og sérhæfðar einstaka lausnir eru.
Stjórnmálamenn eiga ekki að vera að vasast í einstaka lausnum. Þeir eiga að marka atvinnustefnuna og skapa skilyrðin fyrir þróun atvinnutækifæra í ljósi þeirrar stefnu. Atvinnustefnan getur tekið til mismunandi atvinnugreina og mismunandi skilyrði sköpuð til að búa í haginn fyrir vöxt og viðgang greinarinnar til ákveðins tíma. Nálgun af þessu tagi var lykillinn að efnahagslegum uppgangi Taiwan og Suður-Kóreu. Nýfrjálshyggjumenn hafa reyndar haldið því fram að efnahagslegur uppgangur þessara landa hafi verið árangur af þvi að markaðurinn hafi verið gefinn frjáls og að markaðslausnir hafi þar sannað gildi sitt. Þetta er rangt. Það hafa rannsóknir sýnt. Blanda af opinberri atvinnustefnu með tímabundinni skipulagðri áætlanagerð fyrir valdar greinar atvinnulífsins en markaðslausnum fyrir aðrar var það sem skýrði árangur þessara ríkja á sínum tíma. Sem sagt “coherent industrial policy and government strategic planning through and through”.
Endurreisn íslenska efnahagskerfisins er óhugsandi án náinnar samvinnu við alþjóðasamfélagið. Frá því fyrstu merkin um veikleika íslenska fjármálakerfisins sýndu sig hefur umheimurinn fylgst með því hvernig íslenska hagkerfið hrundi til grunna. Umheimurinn mun líka fylgjast með því hvernig litla Ísland (Kanarífuglinn í námunni) mun reisa sig við. Íslensk stjórnvöld eiga að gera tvennt til að nýta sér þessa athygli til framdráttar fyrir endurreisnina:
- Lýsa því yfir að þau ætli að hefja aðildarviðræður um inngöngu í Evrópusambandið. Þessi yfirlýsing mun fá athygli umheimsins, en þessa athygli er alla jafna erfitt að fanga og hún stendur stutt við.
- Um leið og þau lýsa þessu yfir eiga þau að nýta athyglina og lýsa því jafnframt yfir að endurreisnin á Íslandi muni taka mið af því að á Íslandi verði grænt hagkerfi. Þessi yfirlýsing mun senda skilaboð til alþjóðlegra fjárfesta sem í dag halda að sér höndum vegna þess að þeir eru að bíða og sjá hvernig mál þróast í heiminum. Þetta eru fjárfestar sem staðið hafa á hliðarlínu fjárfestingarbólu undangenginna ára, hafa verið varkárir og gagnrýnir á gang mála, líta til lengri tíma og binda núna vonir við græn hagkerfi því þeir trúa því að almenningsálitið muni í kjölfar hrunsins og lánsfjárkreppunnar í heiminum snúast á sveif með náttúrunni. Heildarmat á umhverfisáhrifum atvinnuuppbyggingar muni þá fá mun meira vægi þegar litið er til fjárfestingarkosta.
Athugasemdir
Leave a Reply
